“เป็นความจริงที่ว่า ตัวละครแบบนี้มีอะไรบางอย่างน่ารังเกียจ และผู้อ่านซึ่งระหว่างอยู่บนหนทางชีวิตของตนก็อาจเคยได้ผูกมิตรกับบุคคลเช่นเขามาแล้ว ได้ร่วมโต๊ะอาหารกับเขา ได้ใช้เวลาที่ดีร่วมกัน และผู้อ่านคนนั้นก็จะมองค้อนบุคคลเช่นนี้ด้วยหางตาหากพบว่าเขาได้เป็นตัวละครเอกในบทละครหรือบทกวีขึ้นมา แต่ผู้เฉลียวฉลาดย่อมไม่รังเกียจตัวละครใด หากจะจ้องมองเขานิ่งนานด้วยสายตาสำรวจตรวจสอบจนล่วงรู้ไปถึงแรงจูงใจแต่แรกเริ่มของเขา ทุกสิ่งอย่างในกายมนุษย์นั้นเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ยังไม่ทันได้รู้ตัว หนอนร้ายน่ารังเกียจก็ก่อเกิดขึ้นในร่างกาย พลางผ่องถ่ายเอาน้ำที่คั้นจากชีวิตทั้งหมดไปสู่ตัวมันเองตามอำเภอใจ”
รถม้าต่างถิ่นควบขับพาชายแปลกหน้ามายังเมืองชนบทรัสเซียแห่งหนึ่ง
ในยุคสมัยแห่งยศถาบรรดาศักดิ์ แวดวงสังคมที่เคร่งครัดเรื่องลำดับช่วงชั้น คำร่ำลือเล่าขาน ระบบราชการเทอะทะ เจ้าผู้ครอบครองที่ดิน และทาสติดที่ซึ่งถูกนับหน่วยเป็น “วิญญาณ” ปาโวล อิวาโนวิช ชิชิคอฟ ผู้มาเยือนตระเวนเจรจาขอซื้อ “วิญญาณ” ดังกล่าวจากเจ้าที่ดินต่างๆ ด้วยแผนการในใจและเงื่อนไขเจาะจง “วิญญาณที่ตายแล้ว” โดยจำเพาะ
การซื้อขายนี้นำมาซึ่งคำร่ำลือเปี่ยมสีสัน แผนการยิ่งรุดหน้า ความปลอมเปลือกนานายิ่งเผยออก “วิญญาณที่ตายแล้ว” นั้นหรือคือผู้ใด? คือเหล่าทาส เจ้าที่ดิน หรือความป่วยไข้ของสังคมและยุคสมัย
